Seksiyonlar > Halı ve Kilim
Halı ve Kilim

Türklerin geleneksel sanatı olan halı ilk olarak M.Ö. 5 – 4. yüzyıllar arasında Türklerin yoğun olarak yaşadığı Altay dağlarının eteğinde bulunan Pazırık kurganlarında bulunmuştur. Bugün bu halılar, St.Petersburg’da Hermitage Müzesi’nde sergilenmektedir. Anadolu’ya göç eden Türk kavimleri, ısınma ve soğuktan korunma amacı ile önemli bir kullanım ve ihtiyaç eşyası olan halıyı dolayısı ile tekniklerini de beraberlerinde getirmişlerdir.

Anadolu’da 13. yy’da Selçuklular ile başlayan halı sanatı, 15. ve özellikle 16. yy’da daha da gelişmiştir. Batıya ihraç edilen Osmanlı halılarının belirli tipleri, onları sıkça resmeden Avrupalı ressamların adları ile anılır olmuştur. Halı literatürüne Holbein, Loto, Crivelli, Memling, ve Bellini halısı olarak geçmiştir. Osmanlı halı imalatı pek çok bölgede yoğunlaşmış olmakla birlikte en önemli merkez dev tezgâhların bulunduğu Uşak’tır. Bergama ise diğer önemli bir merkezdir. Selçuklu döneminin ünlü sanat şehri Konya’da halı üzerindeki önemini her zaman korumuştur.

Osmanlı halı sanatının klasik dönemi 16. yy ile başlar en önemli merkezi ise Uşak’tır. Büyük atölyelerde, saray nakkaşlarınca oluşturulan desen repertuarı ile dokunan seccadeler ve dev boyutlu halılar, dönemin büyük camilerinin, saray ve konakların tefrişinde önemli yer tutmuştur. Uşak halılarının en tanınmış tipleri kitap ciltlerinden esinlenen “madalyonlu” geometrik bir yerleşime sahip yıldızlı uşak halıları en önemli grubu oluşturur. Kuşlu ve çintemanili olarak tanınan halıları ile saf seccade olarak üretilen türleri de mevcuttur.

17. yüzyıl Uşak halıları adeta bir Rönesans çağıdır. Bu dönemde başta Uşak olmak üzere, Bergama, Gördes, Demirci, Batı Anadolu’da Çanakkale ve İç Anadolu’da Konya, Aksaray ve Niğde önemli halı dokuma merkezleridir.

18. yy’da Konya, Ladik, Gördes, Kula, Mucur, Bergama, Milas, Ladik, Çanakkale, Kırşehir ve Sivas halıları önem kazanmıştır.

Geleneksel doğu motiflerinin yaşatıldığı dragonlu, iri bitkisel yapraklı Kafkas halıları ve zengin bitkisel ve hayvan figürlerinin bir bahçe teması içince sunulduğu Bahçe halıları olarak adlandırılan 17 – 18. yy arasına tarihlenen İran halıları müzeye ayrı bir önem ve zenginlik katmıştır.

19. yy’da ince sık dokunan Hereke halıları ve İstanbul Feshane’de halılar üretilmiştir. Yine İstanbul Kumkapı’da ipek seccadeleri ile tanınan Kumkapı halıları dokunmuştur. Türk Halı sanatı belirtilen merkezlerin dışında daha birçok merkezde dokunmuş ve dokunduğu mahallin adıyla anılarak devam edip gelmiştir.

Türk ve İslam Eserleri Müzesi’nin büyük bir çeşitlilik gösteren koleksiyonları arasında yer alan halı koleksiyonu, dünyanın en zengin halı koleksiyonu olarak bilinmektedir. Bunların büyük bir bölümü cami ve türbelerden toplanmıştır. Osmanlı hukuk sisteminin bir sonucu ve aynı zamanda bir gelenek olan Vakıf sisteminin bir gereği olarak Sultan ve ailesinin yaptırdıkları büyük cami ve türbelere bağışlanan eşyalar arasında halılar da yer almaktaydı. 1911 – 1914 yılları arasında Anadolu’nun çeşitli cami ve türbelerinden toplanan halılar müze koleksiyonlarının en önemli grubunu oluşturmuştur. Daha sonraları çeşitli bağış ve satın almalarla zenginleşen koleksiyon 1700’e yaklaşan halı ve kilim koleksiyonu ile Türk ve İslam Eserleri Müzesi, sadece Türkiye’nin değil dünyanın en önemli müzelerinden birisi olmuştur. Toplanan halılar arasında teşhir edilen İran ve Kafkas halıları, Müzenin halı repertuarını daha da genişletmiştir.

Müzenin halı koleksiyonu içinde kuşkusuz en önemli halılar “Konya Halıları” olarak bilinen ve 13. yy’a tarihlenen Selçuklu Halılarıdır. Uşak halıları ise koleksiyonun çok önemli bir bölümünü teşkil etmektedir.

Halı koleksiyonunun yanı sıra, Kilim koleksiyonu da önemli bir yer tutmaktadır. Bunlar daha çok Orta ve Batı Anadolu kilimleri ile Kafkas, İran ve Trakya yöresine ait kilimlerdir. 1960’lı yıllardan sonra Müzeye satın alma yoluyla kazandırılan bu kilimler, Müzede yer alan ünlü ve zengin halı koleksiyonunun gölgesinde kalmıştır.

Selçuklu Halıları:

Anadolu Selçukluları döneminden ve 13. yüzyılın ilk yarısından kalan orijinal parçalarla tanıdığımız Selçuklu Halı sanatı, devamlı gelişmelerle daha sonraki halı sanatına sağlam bir temel olmuştur.

Konya Alaêddin Camiinde, 1905 yılında Alman Konsolosu LOYTVED tarafından bulunan üçü tam, diğerleri fragman olan 9 parça halı, Müzede yer alan en eski tarihli Türk halılarıdır. Bu halılar, çift Gördes Türk düğümü ile yapılmıştır. Bir m2’de en çok 84.000 düğüm vardır. Her düğüm sırasından sonra iki veya üç arış geçirilmiştir.

Halılar renk ve dekor bakımından inanılmaz bir zenginlik gösterirler. Zemin genelde koyu mavi veya kırmızıdır. Pek az renk kullanılmış olmakla beraber, aynı rengin çeşitli nüanslarıyla büyük bir zenginlik etkisi uyandırmıştır. Bu halıların asıl anıtsal ve karakteristik manzarasını veren geniş bordürlerdeki iri kûfi yazı dekorudur. Başlangıçta uçları ok başını andıran sivri üçgenlerle nihayetlenen dik harfli bir kûfi görülür. Sonraları bu çeşitli değişmeler uğrayarak devam eder. Zeminde yer alan motifler genelde, baklava, sekiz köşeli yıldız, uçları çengellerle çevrilen sekizgenler gibi geometrik şekillerden ibarettir.

Uşak Halıları:

Selçuklu halılarından sonra, Türk halı sanatının ikinci parlak devri 16. yüzyılda Uşak ve çevresinde yapılan halılarla başlar. Türk halıları içinde en büyük ve tanınmış olan Uşak halıları, müzenin en önemli koleksiyonunu oluşturmaktadır. Bunlar, Avrupa ressamlarının tablolarında görülmeye ve tablolarında yer alan ressamların adlarıyla anılmaya başlamıştır. Alman ressam Hans Holbein’in tablolarındaki halılar Holbein Halıları, Lorenzo Lotto’nun tablolarındakiler Loto halıları, Carlo Crivelli’nin resimlediği halılar Crivelli Halısı ve Memling tablolarındaki halılar ise Memling Halısı olarak anılmış ve literatüre de bu şekilde geçmiştir.

Uşak Halıları, iki esas gruba ayrılır. Bunlar, madalyonlu Uşak halıları ve yıldızlı Uşak halıları olarak isimlendirilmiştir. Bunların yanı sıra, çintemanili ve kuşlu Uşak halıları da önemli bir yer tutmaktadır. Bu halılarda simetrik düğüm tekniği kullanılmıştır.

Madalyonlu Uşak halıları daha önemli bir grup olarak 16. yüzyıldan 18. yüzyıl içinde de gelişmiş ve on metre kadar uzun olanları yapılmıştır. Orta eksende yuvarlak, yanlarda sivri dilimli madalyonların sıralanmasından ibaret ve sonsuzluk prensibine göre kompozise edilmiştir. Bunların en iyi cinsleri, sarıçiçeklerle doldurulmuş lacivert zemin üzerine koyu kırmızı ve mavi madalyonlardır. Kırmızı zeminler daha zengin ve madalyonları laciverttir.

Yıldızlı Uşak halıları sayıca küçük bir grup olup, sekiz kollu yıldızlarla küçük baklava biçimindeki madalyonların kaydırılmış eksen üzerinde alternatif sıralanmasını gösterir. Bunlar orta boy halılar grubuna girer ve dört metreden uzun olanı pek azdır.

 

SELÇUKLU HALISI
Konya, 13 – 14. yüzyıl
512 x 214 cm.
Env. No: 681

Koyu mavi renk zeminli ana bordür üzerine beyaz konturlu yeşil renk iri kûfi harfler yer almaktadır. Açık kırmızı renkte stilize motifler eksende sonsuza doğru sıralanmıştır. Baklava şeması şeklindeki motiflerin uçları kıvrık ve kanca şeklindedir. Konya Alaaddin Keykubat Türbesi’nden Müzeye getirilmiştir.


SELÇUKLU HALISI
Konya, 13 – 14. yüzyıl
603 x 269 cm.
Env. No: 689

Kırmızı zeminli ana bordür üzerine beyaz renkte uçları kancalı yan yana stilize edilmiş kûfi harf çiftleri sıralanmıştır. Bej renkli ana zeminde içleri koyu kırmızı dolgulu olan sonsuzluk prensibine göre dizayn edilen sekizgenler bulunmaktadır. Konya Alaaddin Keykubat Türbesi’nden Müzeye getirilmiştir.

SELÇUKLU HALISI
Konya, 13 – 14. yüzyıl
Env. No: 683a: 135 x 222 cm.
692, 693: 140 x 294 cm.

Üç parça halindedir. Kırmızı renkli ana bordür üzerinde kahverengi konturlu ve koyu kırmızı renkli stilize kûfi harfler yan yana dizilidir. Koyu mavi renkli ana zeminde kaydırılmış eksende iç içe geçmiş uçları çengelli gri renk baklava formları sonsuzluk prensibine göre kompozise edilmiştir.
Konya Sultan Alaaddin Keykubat Türbesi’nden Müzeye getirilmiştir.

HALI
(Büyük Madalyonlu Holbein Tipi)
Orta Anadolu 16. yüzyıl
187 x 146 cm.
Env. No: 704

Çift sekizgen madalyonlu ve beş bordürlü bir halıdır. Alman ressam Hans Holbein’in tablosunda resmedilen büyük madalyonlu Holbein halısıdır. İçteki sarı zeminli bordür, ana zemindeki koçbaşlı sekizgen iki madalyonu birbirinden ayırmıştır. Sekizgen madalyonların merkezinde, kırmızı zemin üzerine mavi renkte stilize edilmiş yıldız motifi vardır.
Sivrihisar Şeyh Baba Yusuf Camii’nden Müzeye getirilmiştir.

HALI
(Holbein Tipi)
Batı Anadolu, 16. yüzyıl
194 x 170 cm.
Env. No: 468

İki büyük ve altı küçük desenli sekizgenlerin oluşturduğu holbein tipi bir halıdır. Sekizgenler sarı zeminli iç bordürle çevrilidir. Sekizgenler iki küçük ve bir büyük sırası ile sonsuzluk prensibine göre dizayn edilmiştir. Sekizgenler mavi zeminli ve içleri stilize yıldız dolguludur. Küçük sekizgenler sarı ve kırmızı konturlu, iki büyük sekizgen ise kırmızı ve mavi konturludur.
Sivrihibar Şeyh Baba Yusuf Camii’nden Müzeye getirilmiştir.

HALI
(Loto Tipi)
Uşak, 16. yüzyıl
540 x 290 cm.
Env. No: 702

Italyan Ressam Lorenzo Lotto’nun tablolarında resmedilen Loto halısıdır. Geniş olan ana bordüründe mavi zemin üzerine açık ve koyu kırmızı renkte stilize ejder, gamalı haç ve rozet motifleri bulunmaktadır. Ana zemin kırmızı renkte enlemesine beş ve uzunlamasına onbir kareye bölünmüştür. İçleri sarı renkle stilize edilmiş çift rumi motif ve sekizgenlerle doldurulmuştur. Sonsuzluk esasına dayalı kompozisyonun tamamında karelerin birleşme yerlerinde meydana gelen haç şeklinde bir düzen vardır.
Antalya Murat Paşa Camii’nden Müzeye getirilmiştir.

HALI
(Madalyon ve Çintemani Desenli)
16. yüzyıl
821 x 382 cm.
Env. No: 61

İki büyük madalyonludur. Ana bordürde lacivert zemin üzerine hatayiler ve stilize edilmiş bitkisel motifler yer almaktadır. Halı merkezinde salbekli iki büyük madolyon köşelerde çeyrek ve yanlarda yarım dilimli salbekli madalyonlar vardır. Ortada yer alan madalyonların içleri rumi yaprakları ile dört bölüme ayrılmıştır. Madalyonların içindeki boşluklar rumi, palmet hatayiler ve çiçeklerle, dışındaki lacivert zemin ise kaplan postu ve üç benek çintemani desenlerle doldurulmuştur.
Ayasofya Sultan II. Selim Türbesi’nden Müzeye getirilmiştir.

HALI
(Çintemani Desenli)
Uşak, 16. yüzyıl
789 x 360
Env. No: 696 – 697

Ana bordür koyu mavi zemin üzerinde kırmızı, mavi, yeşil renkli muhtelif tomurcuk gül, stilize çiçek ve yaprakları birbirlerine bağlanmıştır. Kırmızı renkli ana zeminde sarı renkle çift çizgili kaplan postu çizgileri ve koyu renkli üç benekli çintemaniler, sonsuzluk prensibine göre dizayn edilmiştir.
Konya Sultan Selim Camii’nden Müzeye getirilmiştir.

HALI (Kuş Motifli)
Batı Anadolu Uşak,
16 – 17. yüzyıl
524 x 263 cm.
Env. No: 676

Beyaz zeminli ve üç bordürlüdür. Geniş ana bordürde stilize bulut, rozet ve düğüm motifleri yer almaktadır. Ana yüzeyde dikey ve yatay eksenlerle doldurulmuş kuş ve çok renkli çiçek motiflerin oluşturduğu küçük karelerle sonsuza giden bir kompozisyon meydana gelmiştir. Kareyi oluşturan dört kuş motifi arasında çok renkli çiçek bulunmaktadır.
İstanbul Piyale Paşa Camii’nden Müzeye getirilmiştir.

HALI SECCADE
Orta Anadolu Konya,
17. yüzyıl
215 x 155 cm.
Env. No: 195

Kahverengi ana zemin üzerinde beyaz renkle konturlanmış hayvan postu deseninde mihrap nişi bulunmaktadır. Tepelik kısmı dilimli ortasında kırmızı renkte stilize edilmiş koç boynuzlarının oluşturduğu hayat ağacı bulunmaktadır. Mihrabın dışındaki kahverengi zeminde çeşitli renklerde koçbaşı, uçları çengelli tarak şeklinde motif ve rozetler yer almaktadır.

HALI SECCADE (Post Motifli)
Orta Anadolu Konya,
17. yüzyıl
137 x 171 cm.
Env. No: 352

Ana bordür kırmızı zemin üzerine mavi renkli Rumilerle bezenmiştir. Kırmızı renk ana zeminde bej renkte mihrap nişini oluşturacak şekilde gerilmiş hayvan postu motifi yer alır.

HALI (Ejder Figürlü)
Batı Anadolu,
17 - 18. yüzyıl
87 x 52 cm.
Env. No: 1036

Üç bordürlü halının bir parçasıdır. Kırmızı zeminli ana bordürde yıldız ve rozet motifleri dönüşümlü olarak tekrarlanmıştır. İç beyaz zeminli bordürde yan yana dizilmiş renkli rozet çiçekleriyle doldurulmuştur. Koyu mavi ana zemin üzerinde dikey eksenlerde yan yana yerleştirilmiş stilize ejder figürleri ve aralarında rozet çiçeklerle doldurulmuştur.

HALI SECCADE
(Transilvanya Tipi)
Batı Anadolu Uşak
18. yüzyıl
166 x 115 cm.
Env. No: 401

Beş bordürlü ve mihraplı bir halıdır. Ana bordür yeşil renk zeminli ve üzerinde yan yana dizilmiş beyaz ve kırmızı renk kartuşlar yer almaktadır. Kartuşların içi rumi ve palmet motiflerle doldurulmuştur. Mihrabın bulunduğu lacivert renkli ana zeminde kırmızı, yeşil, mavi ve beyaz renk hatayiler yer almaktadır. Mihrabın üstünde baş aşağı duran stilize kandil motifi vardır. Alınlık kısmındaki beyaz zeminde ise kahverengi bir Arapça hatla “ölmeden önce namaz kılmak için acele edin” yazı yer almaktadır.

HALI
Batı Anadolu Uşak,
17. yüzyıl
151 x 115 cm.
Env. No: 699

Balık pulu desenlidir. Ana zemin üzerine çapraz olarak yerleştirilen beyaz, kırmızı, mavi ve bordo renkte balık pulu motifler yer almaktadır. Pulların içinde çeşitli renklerde bitkisel bezemeler vardır.
Sivrihisar Şeyh Baba Yusuf Camii’nden Müzeye getirilmiştir.

HALI (Vazolu)
İran Şah Abbas Dönemi, 17. yüzyıl
650 x 282 cm.
Env. No: 1004

Hançer yaprakların oluşturduğu baklava formu şeklindedir. Oldukça çarpıcı renklere sahiptir. Zeminleri beyaz, yeşil, kırmızı, sarı ve siyah renkteki baklava şekillerinin içi ayaklı vazolara yerleştirilmiş hatayi motifler bulunmaktadır. Bunlar sonsuzluk prensibine göre dizayn edilmiştir.
Topkapı Sarayı Müzesi’nden Müzeye getirilmiştir.

BAHÇE HALISI
Kuzey Batı İran 18. yüzyıl
750 x 270 cm.
Env. No: 815

Saray bahçe temasının işlendiği bir halıdır. Lacivert zeminli ana bordürde bitkisel motif ve kırmızı, yeşil, mavi iri rozet çiçekler yer alır. Halıyı önce uzunlamasına ikiye, daha sonra beş bölüme ayıran havuz ve su kanalları vardır. Her bölümde çeşitli renklerde saray mimarisi ile ilgili çokgen ve bahçe tasvirleri vardır. Havuz ve ona bağlı kanallarda stilize balık motifleri bulunmaktadır.
İran Şah Abbas Dönemine ait halı Erzurum Hacı Cafer ağa Camiinden Müzeye getirilmiştir.

HALI (Ejderli)
Kafkas, 17. yüzyıl
435 x 255 cm.
Env. No: 882

Ejder desenli ve iri hançeri yaprakların oluşturduğu baklava şemalıdır. Beyaz zeminli ana bordürde, iki ucu ters yönde uzatılmış geometrik motifler yer alır. Kırmızı renk ana zeminde boyuna üç eksen üzerinde stilize hançeri yaprakların oluşturduğu baklava motifler sonsuzluk prensibine göre dizayn edilmiştir. Baklava dilimleri içinde kahverengi renkte stilize ejder motifleri yer almaktadır.
Müzeye Amasya Evkaf (Vakıf) ambarından getirilmiştir.